Twintig jaar na het Bacchus-drama nog steeds kippenvel: ‘Je vergeet zo'n gebeurtenis nooit’

TIJDLIJN 10 januari 1999, iets voor half twee in de ochtend doorboren kogels de deur van het Gorcums muziekcafé Bacchus. Twee meisjes komen om het leven, een derde raakt zwaargewond. Oud-burgemeester Piet IJssels, rechtbanktekenaar Annet Ardesch en fotograaf Etienne Busink maakten het drama twintig jaar geleden van dichtbij mee.

Piet IJssels, Annet Ardesch en Etienne Busink bij het kunstwerk van Corrie van de Vendel in herdenkings-, bezinnings- en ontmoetingscentrum In de Toren. Bezoekers kunnen in de koker een persoonlijk briefje achterlaten.
 
Piet IJssels, Annet Ardesch en Etienne Busink bij het kunstwerk van Corrie van de Vendel in herdenkings-, bezinnings- en ontmoetingscentrum In de Toren. Bezoekers kunnen in de koker een persoonlijk briefje achterlaten. © Cor de Kock
Een rechercheur laat fotograaf Etienne Busink kogelhulzen zien.  ,,De deur van muziekcafé Bacchus zit vol gaten.’’
 
Een rechercheur laat fotograaf Etienne Busink kogelhulzen zien. ,,De deur van muziekcafé Bacchus zit vol gaten.’’ © Etienne Busink

 

Busink springt in zijn auto. ,,Als ik mijn ogen dicht doe, zie ik de hele film voor me. Waar ik parkeerde, waar de ambulances stonden en hoe het eerste slachtoffer in een ervan werd gelegd. Het volgende moment fotografeer ik het politieonderzoek in de steeg dat ook al in volle gang is. Een rechercheur laat me kogelhulzen zien. De deur van muziekcafé Bacchus zit vol gaten.’’

Burgemeester Piet IJssels wordt enkele uren later op de hoogte gebracht. Hij krijgt te horen dat Marianne Roza (18) uit Gorinchem bij de schietpartij is overleden. Froukje Schuitmaker (17) uit Sleeuwijk ligt in kritieke toestand in het ziekenhuis en overlijdt een dag later. Inge van Boxtel (18) uit Schelluinen raakt eveneens zwaar gewond. Zij overleeft. IJssels gaat naar het stadhuis voor overleg. ,,In een situatie als deze zet je een crisisteam op. Het muziekcafé zat die avond vol met jongeren. Ouders stonden buiten te wachten op hun kinderen toen het gebeurde. Ook ouders van de slachtoffers.’’

Radio

Kunstenares Annet Ardesch rijdt die zondagochtend langs de Kerksteeg. ,,Ik was die nacht de stad uitgeweest. Onderweg naar huis zag ik de rood-witte linten hangen, maar op dat moment had ik nog geen enkel besef van wat er was gebeurd. Ik heb het eerste bericht op de radio gehoord. Dat was rond het middaguur. Ik was verbijsterd. Zoiets vreselijks in mijn stad en dan op die plek: Bacchus was een hartstikke populaire uitgaansgelegenheid. Pas later hoorde ik dat Marianne om het leven was gekomen. Ik kende haar persoonlijk, want ze werkte bij de Kopieerwinkel op de Langendijk. Ik was bevriend met de eigenares en kwam er vaak.’’

Quote: Het was allemaal zo onwezen­lijk, Piet IJssels

Zondag aan het einde van de middag is er in het stadhuis een bijeenkomst voor de jongeren die die nacht in Bacchus zaten en andere betrokkenen, onder wie hulpverleners. ,,We hebben die slachtofferbijeenkomst bewust zo snel mogelijk gehouden: het delen van emoties bij een traumatische gebeurtenis als deze is zo belangrijk. Op dat moment kwam bij de meesten pas eigenlijk echt het besef wat er was gebeurd’’, vertelt IJssels. ,,Het was allemaal zo onwezenlijk.’’

Bij die bijeenkomst wordt volgens hem al gevraagd of het mogelijk is om een stille tocht te houden. In Leeuwarden was twee jaar daarvoor de eerste stille tocht voor Meindert Tjoelker die tijdens zijn vrijgezellenavond werd doodgeslagen. IJssels zegde niets toe. ,,Ik was eerlijk gezegd eerst geen voorstander van zo’n demonstratieve tocht. Maar anderen meenden dat het wel goed zou zijn om mensen gezamenlijk hun verdriet te laten uiten. We zijn ons licht gaan opsteken in Leeuwarden hoe de ervaringen daar waren. Vervolgens hebben we gezegd: oké. De organisatie werd opgepakt door inwoners van de stad. Maar niet zonder overleg met de ouders van de slachtoffers.’’

Lees verder onder de foto.  

Onmiddellijk na de schietpartij start de politie een groot onderzoek.
 
Onmiddellijk na de schietpartij start de politie een groot onderzoek. © Etienne Busink

 

 

Bewuste keuze

IJssels maakte er geen geheim van dat de daders van de schietpartij twee Gorcums van Turkse komaf waren. Samen met hun zwager uit Leiderdorp gingen ze verhaal halen nadat ze na een vechtpartij door de portiers uit het muziekcafé waren gezet. Nog geen 24 uur later zijn ze opgepakt. 

,,Het was een bewuste keuze om hierover open te zijn. De halve stad kende de broers, dus waarom zouden we er geheimzinnig over doen? Al had etniciteit niets met die schietpartij te maken. De families Roza en Schuitmaker hebben dat ook keer op keer benadrukt. Het verdriet over dit drama was binnen de Turkse gemeenschap net zo groot als in de rest van de stad. We liepen uiteindelijk allemaal met elkaar in die stille tocht door de stad.’’

Quote: We liepen uiteinde­lijk allemaal met elkaar in die stille tocht door de stad, Piet IJssels

Met ruim 25.000 belangstellenden is de stille tocht in Gorinchem nog steeds de drukst bezochte van het land. Sommigen spreken zelfs over 30.000 mensen: feit is dat belangstellenden uit het hele land kwamen. Vooral met het openbaar vervoer.

Busink: ,,Ik weet nog dat we op de redactie van De Dordtenaar, de krant die ook in Gorinchem verscheen, vooraf overleg hadden: als er 10.000 mensen komen, zijn dat er best veel. We waren die zaterdag rond een uur of vier bij het stadhuis. De eerste mensen waren er toen al en ze bleven maar komen. Het werd drukker en drukker. Tegen de tijd dat burgemeester IJssels ging spreken, was het een grote mensenzee. Vanaf het stadhuis was niet te zien hoeveel mensen er echt waren, omdat het gebouw er naast in de weg stond. Ik ben in een lantaarnpaal geklommen: toen kreeg ik pas echt zicht op de massa.’’

Lees verder onder de foto. 

Busink: ,,Ik ben in een lantaarnpaal geklommen: toen kreeg ik pas echt zicht op de massa.’’
 
Busink: ,,Ik ben in een lantaarnpaal geklommen: toen kreeg ik pas echt zicht op de massa.’’ © Etienne Busink

 

Ardesch staat in de mensenmassa op het plein. ,,Leden van de scouting deelden witte rozen uit. Individueel verpakt in folie. Na afloop van de speech van de burgemeester stak iedereen die bloemen spontaan in de lucht. Het was bovendien muisstil in die mensenmassa: het enige wat je hoorde, was het geknisper van die folie. Ik krijg nog steeds kippenvel als ik dat geluid hoor.’’

IJssels en Busink hebben dezelfde herinnering. ,,Ja, die bloemen. Zonder teken vooraf. Je hoorde alleen dat ritselen van dat plastic’’, zegt IJssels. Busink weet nog dat een vrachtwagen vol rozen vast was komen te staan in het verkeer rond de stad. ,,Die is onder politiebegeleiding naar het stadhuis gereden om ervoor te zorgen dat zoveel mogelijk mensen een bloem kregen. Er waren trouwens ook veel zonnebloemen herinner ik me.’’

Tekeningen

De daders in de rechtbank.
 
De daders in de rechtbank. © ANP

 

Drie maanden later gaat Ardesch met haar schetsboek en tekenspullen naar de rechtbank in Dordrecht. ,,Ik werd door een van de plaatselijke huis-aan-huisbladen gevraagd om tekeningen in de rechtbank te maken. Ik was gespecialiseerd in portretten, maar rechtbanktekeningen maken was nieuw voor me. Daar zat ik, samen met nog drie andere rechtbanktekenaars. De daders zaten hartstikke dichtbij. Ik kende hen niet. Wat het me het meest is bijgebleven, is dat ze er zo gewoontjes uitzagen. Achter ons zat hun familie. Tijdens de eerste zittingsdag heeft een van de vrouwen de gehele tijd met haar hakken tegen mijn stoel zitten tikken. Ik weet nog steeds niet of het bewust was, maar het bezorgde me een ongemakkelijk gevoel.’’

Ze heeft de originele tekeningen nog steeds. ,,Ze kwamen niet alleen in de krant, maar bij elke actualiteitenrubriek op televisie die over de zaak ging, werden mijn tekeningen getoond. Het was vreemd om zo steeds mijn werk terug te zien. Een klein jaar later zat ik weer met mijn tekenspullen in een rechtszaal, maar dan in het Gerechtshof in Den Haag waar het hoger beroep diende.’’

Plamuurmes

Jaren later, het precieze jaar weet ze niet meer, wandelt Ardesch door de Kerksteeg. Ze is inmiddels raadslid en onderweg naar het stadhuis. ,,Bij het café stond een jongen met een plamuurmes de kogelgaten in de deur dicht te strijken. Na de schietpartij zijn er stalen platen tegenaan gezet. Niemand had die gaten weggewerkt. Dat stond die jongen te doen, met een achteloosheid die me raakte. Waarschijnlijk wist hij niet eens wat die gaten waren.’’

Ze was helemaal ontdaan. ,,Weet je, alle herinneringen kwamen weer boven. Inclusief het gevoel dat anderen om me heen ook hadden: dit had iedereen kunnen overkomen. En het besef dat de gebeurtenis langzaam wegebde in de tijd, terwijl je dit eigenlijk niet mag vergeten.’’

Quote: Dit had iedereen kunnen overkomen, Annet Ardesch

IJssels: ,,Ik ben eigenlijk een vrij emotioneel mens. Maar ik heb de gebeurtenissen van destijds kunnen parkeren, zodat emoties het niet overnamen. Dat betekent niet dat je dit kwijt bent. Zeker niet. Ik geloof ook niet in bestuurders die hun emoties wegzetten: je mag laten zien dat je mens bent. Wat betreft stille tochten: het is een manier om negatieve emoties een positieve draai te geven. Het samen delen geeft mensen een goed gevoel, ondanks alle verdriet. Maar met die tocht hebben we het zinloos geweld niet de wereld uitgeholpen. Al hoopten sommigen daarop. Persoonlijk heb ik daarin nooit geloofd.’’

Fotograaf Busink heeft nu zelf kinderen in dezelfde leeftijd als de slachtoffers van destijds. ,,Natuurlijk vergeet je zo’n gebeurtenis nooit. Al deed ik ter plekke mijn werk en ging ik pas nadenken op het moment dat mijn foto’s waren afgewerkt. Die gedachten en gebeurtenissen hebben me nooit in de weg gezeten. Ik ben niet bang als het om mijn eigen kinderen gaat. Wanneer zoiets gebeurt, gebeurt het. Je kunt ze niet altijd beschermen. En ik ben blij dat ik alles wat ik tot nu gezien heb, een plek kan geven. Zonder eraan onderdoor te gaan. Dat is niet iedereen gegund.’’  

AD Rivierenland, door Anja Broeken, zaterdag 5 januari 2019 

 

Dodelijke schietpartij Bacchus twintig jaar geleden

GORINCHEM Het was 10 januari 1999. In Gorinchem floreerde het uitgaansleven. Er waren verscheidene discotheken in de stad, die druk werden bezocht. Die avond was het ook in Muziekcafé Bacchus in de Kerksteeg propvol, maar niemand kon vermoeden dat deze uitgaansavond zo dramatisch zou eindigen met een schietincident waarbij twee meisjes van 18 jaar om het leven kwamen. Deze nacht werd plotsklaps één van de zwartste bladzijden van Gorinchem. De week die er op volgde één van de meest indrukwekkende, waarin pijnlijke spanning tussen bevolkingsgroepen langzaam draaide naar saamhorigheid. Hoe gebeurde dat? Everdien Hamann sprak oud-burgemeester Piet IJssels vorig jaar. IJssels vertelde toen openhartig over die dagen. Dit interview verscheen eerder in de krant van dinsdag 9 januari 2018. 

,,Als in een reflex dachten we in eerste instantie aan een afrekening toen we bericht kregen over een schietpartij. De daders waren bekenden. Zij hadden een coffeeshop in de binnenstad. Maar direct bleek dat het anders was." De daders hadden uit woede op de gesloten deur van Bacchus geschoten, eigenlijk gericht tegen de portier, die hen eerder die avond niet wilde binnenlaten. Maar nu stonden deze meisjes daar achter de deur om hun jassen te pakken. Het was tijd om naar huis te gaan. De kogels gingen dwars door de houten deur met fatale afloop.

,,Er ontstond paniek. Vergis je niet, het café zat vol met een paar honderd mensen. Om die op te vangen hebben we meteen Slachtofferhulp ingeschakeld."

De stad was in rep en roer. Het gonsde meteen dat de daders van Turkse afkomst waren, de discussie over allochtoon en autochtoon laaide in snel tempo op evenals de spanning tussen de verschillende bevolkingsgroepen. Tegelijkertijd werd het schietincident bij Bacchus een hype in de landelijke media. ,,We waren na Leeuwarden de tweede stad in Nederland waar zoiets gebeurde."

Terwijl de Gorcumers gezamenlijk rouwden, massaal bloemen op de locatie legden, kaarsjes aanstaken en ingezonden stukken schreven voor lokale kranten, sprongen zowel radio als televisie er bovenop. ,,Ik had in die periode dagelijks twee interviews voor landelijke media. Daardoor groeide de belangstelling alleen maar. Verscheidene inwoners opperden spontaan een Stille Tocht te willen organiseren. We hadden zoiets nog nooit bij de hand gehad, maar als je het doet, doe het dan goed. Adviseurs hadden gewaarschuwd dat het erg druk kon worden." Burgemeester IJssels rekende op wel 15.000 à 20.000 deelnemers en wilde gezien de spanningen die waren ontstaan, voorkomen dat een dergelijke tocht uit de hand zou lopen.

Tegelijkertijd werd er aan gewerkt de onaangename sfeer te keren. In eerste instantie door de ouders van de slachtoffers zelf, die op televisie verklaarden dat dit drama op zichzelf stond. Zij riepen op tot saamhorigheid, wilden rust en vrede en zeker niet meer geweld. Vanuit Leeuwarden kwamen acties met lieveheersbeestjes over tegen Zinloos Geweld. Er was ook overleg met vertegenwoordigers van de Turkse gemeenschap, die nu kon reageren en deelnemen aan de Stille Tocht, die veel groter werd dan verwacht.

Er kwamen zeker 25.000 mensen uit de stad en uit het hele land. De organisatie was strak en goed. Op het Stadhuisplein werd de menigte toegesproken door de burgemeester, enkele predikanten en een leerling die een mooi gedicht voordroeg. Iedereen had een witte roos in een cellofaantje bij zich. Als statement werden in de stilte de bloemen omhoog gehouden, een ijzingwekkend geritsel van al die cellofaantjes.

,,De Stille Tocht is dankzij ieders inzet goed en rustig verlopen. In Leeuwarden waren na afloop de cafés gesloten. Maar in overleg hebben wij toen besloten dat cafés en kerken allemaal open mochten, zonder alcohol te schenken. De mensen moeten toch na afloop ergens heen kunnen, om te praten of ervaringen te delen. De zorg en nazorg met name ook van de kerken was fantastisch. Je hebt geen ervaring met dit soort zaken, of een draaiboek en dat is eigenlijk maar goed ook. We hadden alle hens aan dek. Gelukkig is het allemaal goed verlopen."

De Stille Tocht werd zo een grote demonstratie tegen Zinloos Geweld. Daarna keerde langzaamaan de rust weer terug in de stad. Er volgden discussies over veilige horeca en een monument voor de slachtoffers. ,,Maar dat wilden de families niet. Uiteindelijk is gekozen voor een herdenkingsmonument. Dat werd ingericht in de toren van de Grote Kerk met het bijzondere kunstwerk De Lichttrechter van Corrie van de Vendel."

Het Bezinningscentrum In de Toren was sindsdien twee keer in de week geopend voor eenieder om te herdenken of gedenken. Rond de jaarwisseling wordt er ieder jaar een algemene herdenkingsbijeenkomst georganiseerd.

Oud-burgemeester Piet IJssels werd achtervolgd door media. ,,Het waren elke dag twee of drie interviews. Er was aandacht vanuit het hele land."

De inwoners van Gorinchem waren verdrietig, boos en verontwaardigd. Langzaam aan keerde de sfeer naar een vastberaden actie tegen Zinloos Geweld.

De Stad Gorinchem, door Everdien Hamann, maandag 8 januari 2019

toren_0.jpg toren_1.jpg toren_2.jpg toren_3.jpg toren_4.jpg